Schopenhauer: Filozof pesymizmu, woli i przedstawienia świata

Arthur Schopenhauer (urodzony 22 lutego 1788 r. w Gdańsku, zmarł 21 września 1860 r. we Frankfurcie nad Menem) to jeden z najważniejszych niemieckich filozofów XIX wieku, którego myśli głęboko wpłynęły na późniejsze pokolenia myślicieli, artystów i pisarzy. Na rok 2024, filozof miałby 236 lat. Jest on twórcą systemu filozoficznego opartego na pesymizmie, w którym kluczową rolę odgrywa pojęcie ślepej, irracjonalnej woli życia stanowiącej podstawę wszelkiego istnienia i cierpienia. Jego fundamentalne dzieło, „Świat jako wola i przedstawienie”, pozostaje jednym z najbardziej wpływowych tekstów w historii filozofii zachodniej.

Spis treści

Pomimo trudnych relacji z matką, które przez lata skutkowały zerwaniem kontaktu, Schopenhauer odziedziczył znaczący majątek po ojcu. Ta niezależność finansowa pozwoliła mu w pełni poświęcić się pracy naukowej i filozoficznej, co było dla niego kluczowe w kształtowaniu jego unikalnego światopoglądu. Filozof, który dożył wieku 72 lat, pozostawił po sobie dziedzictwo myśli, które nadal inspiruje i prowokuje do dyskusji.

Najważniejsze fakty:

Wiek: Na rok 2024, Arthur Schopenhauer miałby 236 lat.
Żona/Mąż: Nie miał żony ani dzieci.
Dzieci: Miał dwie nieślubne córki, które zmarły w niemowlęctwie.
Zawód: Filozof.
Główne osiągnięcie: Stworzenie filozoficznego systemu opartego na koncepcji woli życia i głębokiego pesymizmu, zawartego w dziele „Świat jako wola i przedstawienie”.

Podstawowe informacje biograficzne

Arthur Schopenhauer, urodzony 22 lutego 1788 roku w Gdańsku przy ulicy Heiliggeistgasse (obecnie ulica Św. Ducha 47), zapisał się w historii jako jeden z najwybitniejszych niemieckich filozofów XIX wieku. Jego system filozoficzny, charakteryzujący się głębokim pesymizmem, stanowił przełom w myśli zachodniej i wywarł znaczący wpływ na późniejsze pokolenia myślicieli. Centralnym punktem jego filozofii jest dzieło „Świat jako wola i przedstawienie”, opublikowane po raz pierwszy w 1818 roku. W tej przełomowej pracy Schopenhauer przedstawił świat jako emanację ślepej, irracjonalnej woli, która jest nieustannym źródłem cierpienia.

Filozof zmarł 21 września 1860 roku we Frankfurcie nad Menem, w wieku 72 lat. Jego życie, choć naznaczone intelektualnymi poszukiwaniami i osobistymi wyzwaniami, pozostawiło niezatarty ślad w historii filozofii. Mimo że jego akademicka kariera nie należała do najłatwiejszych, a jego poglądy często spotykały się z niezrozumieniem, Arthur Schopenhauer wytrwale propagował swoje idee, kształtując nowe ścieżki myślenia.

Rodzina i życie osobiste

Arthur Schopenhauer pochodził z zamożnej i wpływowej rodziny. Jego rodzicami byli Heinrich Floris Schopenhauer i Johanna Schopenhauer, wywodzący się z niemieckich rodów patrycjuszowskich. Rodzice Arthura, będący republikanami i kosmopolitami, aktywnie uczestniczyli w życiu społecznym i politycznym. Ich przekonania skłoniły ich do przeprowadzki z Gdańska do Hamburga w 1793 roku, po tym jak miasto znalazło się pod panowaniem Prus. Ta decyzja była wyrazem sprzeciwu wobec zmian politycznych i chęci życia w bardziej liberalnym środowisku.

Relacje rodzinne były jednak źródłem wielu trudności dla młodego Schopenhauera. W 1805 roku jego ojciec, Heinrich Floris, utonął w kanale, co zarówno Arthur, jak i jego matka, uważali za samobójstwo spowodowane głęboką depresją. Szczególnie napięte były więzi między Arthurem a jego matką, Johanną. Ona uważała syna za aroganckiego i trudnego w kontaktach, co doprowadziło do dramatycznego zerwania ich relacji, trwającego przez 24 lata. Mimo że Schopenhauer gloryfikował ascetyzm, jego życie intymne było bardziej złożone – miał dwie nieślubne córki, które zmarły w niemowlęctwie.

Edukacja

Wczesne lata życia Arthura Schopenhauera upłynęły pod znakiem intensywnej edukacji, która przygotowała go do przyszłych wyzwań intelektualnych. W 1797 roku, w wieku dziewięciu lat, został wysłany do Hawru we Francji, gdzie miał opanować język francuski. Ta wczesna ekspozycja na obcą kulturę i język z pewnością wpłynęła na jego późniejsze kosmopolityczne podejście. Kolejnym etapem była dwunastotygodniowa wizyta w szkole w Wimbledon w Anglii w 1803 roku. Pobyt ten nie był jednak dla niego przyjemny; zraził się do surowej religijności anglikańskiej dominującej w programie nauczania.

W 1809 roku Schopenhauer rozpoczął studia medyczne w Getyndze, co świadczy o jego początkowych zainteresowaniach naukowych. Jednak już po roku zdecydował się całkowicie poświęcić filozofii. Ta zmiana kierunku okazała się kluczowa dla jego przyszłości. W 1813 roku uzyskał tytuł doktora filozofii na Uniwersytecie w Jenie. Jego praca doktorska, „O czworakim źródle zasady racji dostatecznej”, stanowiła pierwsze poważne studium filozoficzne, zapoczątkowując jego dalsze, głębokie dociekania nad naturą rzeczywistości.

Kariera i filozofia

Kariera akademicka Arthura Schopenhauera była naznaczona rywalizacją i niekonwencjonalnym podejściem do środowiska uniwersyteckiego. W 1820 roku został wykładowcą na Uniwersytecie w Berlinie. Jego działania w tym okresie cechowały się bezpośrednią konfrontacją z innymi czołowymi filozofami epoki. Celowo wyznaczał godziny swoich wykładów tak, by kolidowały z zajęciami G.W.F. Hegla, w nadziei na przyciągnięcie studentów. Niestety, ta strategia nie przyniosła oczekiwanych rezultatów; na jego wykłady przybywało zaledwie kilku studentów, co świadczyło o jego marginalizacji w ówczesnym środowisku akademickim.

Schopenhauer był zaciekłym krytykiem dominującego wówczas idealizmu niemieckiego, ostro atakując poglądy Hegla, Fichtego i Schellinga, których prace określał jako „szarlatanerię”. Jego własny system filozoficzny stanowił radykalne odejście od tych nurtów. Był jednym z pierwszych myślicieli Zachodu, którzy z ogromnym entuzjazmem przyjęli i zintegrowali filozofię Upaniszad oraz buddyzm. Kluczowym elementem jego systemu jest teoria woli, którą uznał za fundamentalną rzeczywistość świata. Ta „wola życia” jest, według Schopenhauera, ślepym popędem nieustannie dążącym do zaspokojenia, co stanowi nieuchronne źródło wszelkiego cierpienia w świecie. Jego filozofia, choć pesymistyczna, oferowała również ścieżki wyzwolenia od cierpienia poprzez ascetyzm i kontemplację.

Majątek i finanse

Arthur Schopenhauer cieszył się znaczną niezależnością finansową, która pozwoliła mu na swobodne poświęcenie się pracy filozoficznej. Po śmierci ojca w 1805 roku, Arthur odziedziczył znaczną część rodzinnego majątku. Zainwestował te środki w sposób konserwatywny, lokując je głównie w obligacje rządowe. Dzięki temu, odsetki generowane przez jego inwestycje zapewniały mu stabilne źródło dochodu, umożliwiając mu prowadzenie życia niezależnego uczonego, wolnego od konieczności zarobkowania w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Ta wolność finansowa była dla niego kluczowa, pozwalając na pełne oddanie się studiom i pisaniu.

Jego zaradność finansowa przejawiała się także w sytuacjach kryzysowych. W czasie, gdy dom handlowy Muhl ogłosił upadłość, Schopenhauer był jedynym wierzycielem, który nie zgodził się na proponowaną ugodę. Jego determinacja i wytrwałość zaowocowały tym, że po latach odzyskał pełną kwotę należności, co świadczy o jego pragmatyzmie i umiejętności dbania o swoje interesy, nawet w obliczu trudności prawno-finansowych.

Osobowość i poglądy

Osobowość Arthura Schopenhauera była złożona i często kontrowersyjna. Był pionierem w dziedzinie etyki zwierząt, zdecydowanie sprzeciwiając się wiwisekcji i propagując głęboki szacunek dla wszelkich form życia. Jego miłość do zwierząt była szczególnie widoczna w jego relacji z pudlami, które były jego wiernymi towarzyszami. W swoim testamencie zadbał nawet o los swoich psów, co świadczy o głębokiej więzi emocjonalnej, jaką z nimi nawiązał. Były to dla niego jedne z niewielu bliskich istot w jego życiu.

Z drugiej strony, Schopenhauer znany jest z poglądów, które dziś określane są jako mizoginistyczne. Swoje stanowisko w tej kwestii przedstawił w eseju „O kobietach”, co wielu badaczy wiąże z jego trudną i toksyczną relacją z matką. Filozof jest również autorem słynnej metafory „dylematu jeża”, która doskonale opisuje trudność w budowaniu bliskich relacji międzyludzkich. Metafora ta ilustruje napięcie między potrzebą bliskości a wzajemnym ranieniem się, które często towarzyszy ludzkim interakcjom. Jako zdeklarowany ateista, Schopenhauer uważał religie za formę „metafizyki dla ludu”, podważając ich racjonalne podstawy i widząc w nich raczej narzędzie kontroli społecznej niż źródło prawdy.

Hobby i styl życia

Styl życia Arthura Schopenhauera, zwłaszcza w późniejszych latach, charakteryzował się uporządkowaniem i pewną rutyną, która zapewniała mu spokój i możliwość skupienia się na pracy intelektualnej. Przez niemal całe życie filozof codziennie grał na flecie poprzecznym. Ta pasja muzyczna stanowiła dla niego formę emocjonalnego wytchnienia i sposób na radzenie sobie z wewnętrznymi niepokojami. Muzyka odgrywała ważną rolę w jego życiu, stanowiąc jedną z nielicznych sfer, w których znajdował ukojenie.

W młodości Schopenhauer odbył wielką podróż po Europie, poznając różne kultury i krajobrazy, co z pewnością poszerzyło jego horyzonty. W późniejszym wieku dwukrotnie odwiedził Włochy, które fascynowały go swoją sztuką i historią. Podczas jednego z pobytów w Wenecji miał nawet okazję „otrzeć się” o spotkanie z Lordem Byronem, co świadczy o jego obecności w kręgach artystycznych i intelektualnych epoki. Ostatnie 30 lat życia spędził w Frankfurcie, gdzie prowadził niezwykle uporządkowany tryb życia. Codziennie po południu odbywał spacer ze swoim ukochanym pudlem, co stało się charakterystycznym elementem krajobrazu miasta. Wieczory spędzał zazwyczaj, czytając gazety w hotelu Englischer Hof, co stanowiło jego codzienny rytuał relaksu i zdobywania informacji o świecie.

Kontrowersje

Życie Arthura Schopenhauera nie było wolne od kontrowersji, które rzucały cień na jego postać i budziły społeczne dyskusje. Jednym z najbardziej znanych incydentów z jego udziałem było zdarzenie z 1821 roku. Wówczas Schopenhauer wypchnął z przedpokoju sąsiadkę, szwaczkę. W wyniku tego zdarzenia sąd nakazał mu wypłacanie jej dożywotniej renty, co było znacznym obciążeniem finansowym i społecznym dla filozofa. Ten incydent świadczy o jego porywczym charakterze i trudnościach w relacjach interpersonalnych.

Schopenhauer był również znany z ostrej krytyki teizmu. Ostro atakował judaizm i chrześcijaństwo, zarzucając im antropocentryzm i brak empatii wobec zwierząt. Uważał, że doktryny tych religii, skupiając się wyłącznie na człowieku, ignorują cierpienie i wartość innych istot żyjących. Jego krytyka była wyrazem głęboko zakorzenionej troski o los zwierząt i przekonania o konieczności rozszerzenia sfery moralnej odpowiedzialności poza gatunek ludzki.

Ciekawostki i późna sława

Choć Arthur Schopenhauer jest dziś postacią powszechnie znaną, jego droga do sławy była długa i wyboista. Przez większość swojego życia jego prace były ignorowane przez szeroką publiczność i środowisko akademickie. Dopiero po 1851 roku, kiedy opublikował zbiór esejów „Parerga i paralipomena”, jego twórczość zaczęła zdobywać uznanie. Ten zbiór okazał się niespodziewanym bestsellerem pod koniec jego życia, przynosząc mu zasłużoną popularność. Jego wczesne prace, choć rewolucyjne, nie znalazły od razu szerokiego odbioru, co było dla niego źródłem frustracji.

Wpływ myśli Schopenhauera wykraczał poza dziedzinę filozofii. Jego pesymistyczna wizja świata zainspirowała rzesze artystów i myślicieli, od kompozytora Richarda Wagnera po filozofa Fryderyka Nietzschego. Nawet w świecie nauki jego idee znalazły odzwierciedlenie; Erwin Schrödinger, twórca mechaniki kwantowej, przyznawał, że system Schopenhauera był kluczowy dla jego rozumienia świata. Filozof był również poliglotą, biegle władał nie tylko niemieckim i francuskim, ale także angielskim, włoskim, hiszpańskim, a także klasycznymi językami: łaciną i greką. Jego krytyka uniwersytetów, które uważał za ograniczające prawdziwą filozofię ze względu na zależność profesorów od pensji państwowych, również zasługuje na uwagę. Teksty indyjskie, zwłaszcza Upaniszady, nazywał „pociechą swojego życia i śmierci”, co podkreśla ich znaczenie dla jego światopoglądu. Mimo pesymizmu, Schopenhauer nie potępiał samobójstwa moralnie, lecz uważał je za błąd, gdyż jest ono zaprzeczeniem woli, a nie jej przezwyciężeniem. Jego zamiłowanie do sztuki wschodniej widoczne było również w jego kolekcji, w której znalazł się pozłacany posążek Buddy, rzadkość w ówczesnej Europie. Swoje ostatnie chwile spędził w spokoju, wyrażając zadowolenie, że umiera z jasnym umysłem. Mimo wyjazdu z rodzinnego miasta w dzieciństwie, zawsze podkreślał swoje pochodzenie z wolnego miasta Gdańska. Został pochowany na cmentarzu Hauptfriedhof we Frankfurcie, a jego nagrobek zdobi jedynie imię i nazwisko, bez dat ani epitafiów, co symbolizuje jego dążenie do prostoty i skupienie na samej istocie bytu.

Kluczowe dzieła i publikacje

Główne dzieło życia Arthura Schopenhauera, „Świat jako wola i przedstawienie”, wydane po raz pierwszy w 1818 roku, stanowi fundament jego filozofii. W tej monumentalnej pracy przedstawił swoją koncepcję świata jako manifestacji ślepej i irracjonalnej woli życia, która jest źródłem wszelkiego cierpienia. Poza tym dziełem, jego dorobek literacki obejmuje również inne ważne publikacje, które rozwijały i uszczegóławiały jego myśli.

Jednym z przełomowych momentów w jego karierze było opublikowanie zbioru esejów „Parerga i paralipomena” w 1851 roku. Ten zbiór, zawierający różnorodne rozważania na tematy etyczne, estetyczne i filozoficzne, okazał się niespodziewanym bestsellerem i przyczynił się do jego późnej sławy. Warto również wspomnieć o jego pracy „O wzroku i kolorach” z 1816 roku, w której współpracował z Johannem Wolfgangiem von Goethe, broniąc jego teorii kolorów przeciwko koncepcjom Newtona.

Wpływ i dziedzictwo

Myśl Arthura Schopenhauera wywarła ogromny wpływ na rozwój filozofii, literatury, sztuki i nauki. Jego pesymistyczna wizja świata, choć często trudna, rezonowała z wieloma artystami i myślicielami epoki, kształtując ich twórczość. Fryderyk Nietzsche, jeden z najwybitniejszych filozofów XX wieku, początkowo był wielkim admiratorem Schopenhauera, choć później odrzucił jego pesymizm. Podobnie Richard Wagner, słynny kompozytor, czerpał inspirację z jego dzieł, czego wyrazem są jego opery.

Warto wiedzieć: Wkład Schopenhauera w naukę jest również znaczący. Erwin Schrödinger, laureat Nagrody Nobla i jeden z twórców mechaniki kwantowej, otwarcie przyznawał, że system filozoficzny Schopenhauera był kluczowy dla jego własnego rozumienia świata i jego fundamentalnych praw. Filozofia Schopenhauera, z jej naciskiem na rolę woli i cierpienia, dostarczyła ram interpretacyjnych dla wielu późniejszych myślicieli, którzy eksplorowali kwestie egzystencjalne i psychologiczne.

Życie codzienne i osobiste preferencje

Kontrowersyjne poglądy i incydenty

Znajomość języków i zainteresowania

Arthur Schopenhauer był człowiekiem o szerokich horyzontach intelektualnych, czego dowodem była jego biegła znajomość wielu języków. Oprócz języka ojczystego, niemieckiego, oraz francuskiego, którego nauczył się w dzieciństwie, biegle władał również angielskim, włoskim, hiszpańskim, a także klasycznymi językami: łaciną i greką. Ta wszechstronność językowa pozwalała mu na swobodne studiowanie literatury i filozofii w oryginale, co z pewnością wzbogaciło jego własne myśli.

Jego zainteresowania wykraczały poza czystą filozofię. W szczególności fascynowała go filozofia indyjska, którą uważał za „pociechę swojego życia i śmierci”. Jego kolekcja dzieł sztuki również odzwierciedlała te zainteresowania – posiadał m.in. pozłacany posążek Buddy, co w tamtych czasach było w Europie rzadkością. Te elementy świadczą o jego otwartości na inne kultury i poszukiwaniu uniwersalnych prawd poza zachodnim kręgiem kulturowym.

Ostatnie chwile i miejsce pochówku

Ostatnie chwile życia Arthura Schopenhauera przebiegły w spokoju, co było dla niego ważnym doświadczeniem. Wyraził zadowolenie, że umiera w pokoju i z jasnym umysłem, co może być odbierane jako swoista kontemplacja nad skończonością i naturą świadomości. Mimo że jego filozofia była głęboko pesymistyczna, jego ostatnie chwile wydają się być wolne od lęku i niepokoju, co może budzić refleksję nad jego wewnętrznym stanem.

Zgodnie ze swoim życzeniem, Arthur Schopenhauer został pochowany na cmentarzu Hauptfriedhof we Frankfurcie. Na jego nagrobku widnieje jedynie imię i nazwisko, bez żadnych dat ani epitafiów. Ta minimalistyczna forma upamiętnienia podkreśla jego dążenie do prostoty i skupienie na esencji istnienia, a nie na zewnętrznych atrybutach czy osiągnięciach. Jego dziedzictwo gdańskie, mimo wyjazdu z rodzinnego miasta w dzieciństwie, zawsze podkreślał, traktując swoje pochodzenie z wolnego miasta jako ważny element swojej tożsamości.

Podsumowanie

Arthur Schopenhauer, niemiecki filozof XIX wieku, stworzył system filozoficzny oparty na pesymizmie, w którym kluczową rolę odgrywa koncepcja woli życia jako źródła cierpienia. Jego fundamentalne dzieło, „Świat jako wola i przedstawienie”, wywarło znaczący wpływ na późniejszą myśl, literaturę i sztukę. Mimo trudnych relacji osobistych i późnego uznania, jego niezależność finansowa pozwoliła mu w pełni poświęcić się pracy twórczej. Jego filozofia, choć pesymistyczna, oferuje głębokie refleksje nad ludzką kondycją i poszukiwaniem ukojenia, co czyni jego dziedzictwo wciąż aktualnym i inspirującym.

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Arthur_Schopenhauer

Celebryci